Ch’ama tuqitx walja uñt’at qhanañchäwinakaw utji, ukampis nayrïr amuyunakapax pachpakiw. Jilapachax ch’amax kuna ch’ama-apt’ir yänakawa, ukax chiqak jan ukax mayjt’ayañ tuqiw jaqinakarux kunayman ch’am churaspa. Mä juk’a arumpixa, energía ukax recursos ukanakaruw uñt’ayi, ukax...ch’ama churañataki; ukax mä término general ukhamawa, sustancias ukanakax jach’a-grado energía ukanipxi, kunjamakitix carbón, petroleo ukat petrolero combustibles, hidroenergía ukat thaya ch’ama.

Energía uñakipaña
★Ch’ama imaña ukhamaraki ch’ama imaña tecnología
Energía ukaxa kunaymana kastawa, ukatxa kunaymana kastaru jaljatarakispawa kunaymana uñakipaña thakhinakaparjama. Jichhax jilpachax kunayman tuqinakatw jaljasi, sañäni, energía generación, propiedades inherentes, tipo de uso, medio ambiente q’añuchatati janicha, ukhamarak características físicas ukanaka.
Ch’ama luraña jani ukaxa ch’ama apsuña thakhi tuqita clasificación: 1.1.
(Energía generación jan ukax adquisición uka thakhiparjamaxa, energía ukax primaria energía ukat energía secundaria ukanakaruw jaljasispa, kunjamatix Tabla 1-1 ukan uñacht’ayaski ukhama)

1) Energía primaria, ukax energía natural satarakiwa, ukax naturaleza tuqit chiqak apsut energía sañ muni, jan procesos jan ukax conversión ukampi. Aka jamuqax machaqar tukuyañ ukhamarak jan machaqar tukuyañ ch’amampiw uñt’ayasi. Energía renovable ukaxa capacidades de regeneración natural ukampi ch’amanchatawa, ukaxa janiwa sinti jisk’achkiti taqpacha energía ukaxa apnaqawi jani ukaxa mayjt’ayaña pachana. Jilpachax inti jalsu tuqin ch’amapa, thaya ch’amapa, hidroeléctrica, geotérmica ukat biomasa ukan ch’amapampiw uñt’ayasi. Ukampirus, jan -renovable energía ukax janiw uka auto-renovación característica ukax utjkiti, ukatx reservas ukax juk’at juk’atw tukusi jaqinakan sarantañapataki. Uñacht’äwinakax carbón, petroleo, gas natural ukat energía nuclear ukanakawa.
(2) Energía secundaria ukax kunayman formas ukan energía portadores ukanakaruw uñt’ayasi, ukax proceso ukat conversión de energía primaria ukampiw jikxatasi. Aka jamuqanxa jilpachaxa kunaymana kastanakawa utji, kunjamatixa luz, coque, gas carbón, biogás, vapor, ukhamaraki alcohol, ukhamaraki petroleros ukanakaxa gasolina, queroseno, diésel, ukhamaraki petróleo pesado ukanakampi. Ukhamaraki, recursos de calor residuales ukanakaxa producción industrial ukanxa utjiwa, kunjamatixa gas de combustión jach’a-temperatura, materiales ukanakampi apayata junt’u, gases combustibles, ukhamaraki fluidos presurizados ukanakaxa fuentes de energía secundaria ukhamxa uñjatarakiwa.
Propiedades Energéticas ukarjama clasificación: 1.1.
Energía ukax combustible-energía ukat jan{1}}combustible-energía ukaruw jaljasispa, ukax propiedades ukarjamawa.
(1) Combustible-based energía ukax recursos ukanakaruw uñt’ayi, ukax chiqapuniw materiales de combustión ukham apnaqasispa, energía uñstayañataki. Aka jamuqax kunayman kastaw utji, combustibles fósiles ukanakax carbón, petróleo, gas natural ukanakaw utji; biocombustibles ukanakaxa lawa, biogás, ukhamaraki residuos orgánicos ukanakampi; ukatxa combustibles químicamente sintetizados ukanakaxa metanol ukatxa alcohol ukanakampiwa lurataraki. Ukhamaraki, combustibles nucleares ukanakax uranio, xenón ukat esquisto ukanakaw reacciones nucleares ukanakan apnaqasi.
.

Energía Uso Tipo ukarjama jaljaña: 1.1.
Energía ukaxa energía convencional ukatxa machaq energía ukanakaru jaljatarakispawa kunaymana apnaqawiparjama.
(1) Energía convencional, ukax tradicional energía sasin uñt’atarakiwa, ukax aksa tuqinx formas energéticas ukanakaruw uñt’ayasi, ukax wali apnaqatawa ukat tecnología tuqitx puqutarakiwa, carbón, petróleo, gas natural, hidroenergía ukat energía de fisión nuclear ukanakaw utji. .
Ch’ama apnaqañaxa pachamamaru q’añuchata janicha ukarjama clasificación: 1.1.
Ch’ama apnaqañax pachamamaru q’añuchatati janicha ukarjamaxa, q’añuchañ ch’amampi, q’uma ch’amampiruw jaljasispa.
1) Q’añuchañ ch’amaxa, apnaqañ pachanx pachamamaru q’añuchir ch’ama sañ muni, sañäni, carbón ukat petroleo. Uñstayaña pachanxa, walja q’añuchañanakawa lurapxi, dióxido de carbono, óxidos de azufre, ukhamaraki óxidos de nitrógeno ukanaka, ukaxa q’añuchata layku, ukaxa efecto invernadero, jallu ácido, juk’ampinaka utjayaraki, ukaxa ecología ukarux jan walt’ayiwa ukhamaraki pachamamaru jan walt’ayaraki.
(2) Q’uma energía, ch’uxña energía sasin uñt’atarakiwa, ukax energía sañ muni, ukax janiw q’añuchañanak apsukiti jan ukax juk’a q’añuchañanak apsu ukat yaqhip normas de emisiones ukanak apnaqañ pachanx phuqhi, kunjamatix fuentes de energía renovable ukanakax hidroenergía, thaya ch’ama, ukhamarak energía solar ukanaka, ukhamarak energía nuclear ukanaka.
Ch’amampi uñt’ata clasificación: 1.1.
Forma energética ukan uñacht’awinakaparjamaxa, suxta jach’a kastaruw jaljasispa: energía mecánica, energía térmica, energía química, energía radiación, energía eléctrica ukat energía nuclear.
Aka patat uñt’ayañ thakhinakax jichha pachan yatxatirinakax apnaqapki uka thakhinakakiwa. Kunjamakitix jaqinakan ch’amapat amuyt’awipax juk’amp ch’amanchatawa, ch’amax yaqha tuqinakatw jaljasini, kunayman munañanakaparjama. Ukampirus, kunayman clasificación método ukax apnaqatäkchisa, nayrïr amtax energía ukar juk’amp amuyañawa, ukhamat juk’amp cientifico ukham uñstayañataki ukat apnaqañataki.
